1 Ihe Mere Eme Banyere Ọrịa Dengue: Ihe Ịma Aka Ahụike Ọha na Eze nke Na-akawanye Elu

Dengue bụ ọrịa nje nke anwụnta na-ebute site na nje dengue (DENV), nke apụtala dị ka ọrịa arboviral kachasị agbasa ngwa ngwa n'ụwa niile, na-etinye nnukwu ihe iyi egwu nye nchekwa ahụike ọha na eze. N'ime afọ iri abụọ gara aga, ọrịa dengue n'ụwa niile amụbaala nke ukwuu, ọnụ ọgụgụ ndị a kọrọ na ha na-amụba okpukpu abụọ kwa afọ kemgbe 2021 [1]. Na Disemba 2023, Òtù Ahụ Ike Ụwa (WHO) kwupụtara ọnọdụ mberede dengue zuru ụwa ọnụ iji mee ka mgbalị mba ụwa na-eme ka a hazie ya sie ike. Atụmatụ ọrịa sitere na WHO na-egosi na ihe dị ka ijeri mmadụ 3.9 n'ụwa niile nọ n'ihe ize ndụ nke ọrịa dengue, yana atụmatụ na ọrịa nde 390 na-eme kwa afọ - nke nde 96 nọ dị ka ikpe ndị a na-ahụ anya n'ụlọ ọgwụ [1,2].

Isi ihe abụọ gbasara ọrịa na-efe efe

A na-akpụzi njirimara ọrịa dengue site na mmekọrịta nke ihe ndị na-akpata ọrịa nje, gburugburu ebe obibi nke vector, nzaghachi ahụ ji alụso ọrịa ọgụ, na ọnọdụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya na gburugburu ebe obibi. Nghọta zuru oke nke njirimara ndị a dị mkpa maka mmepe nke atụmatụ mgbochi na njikwa dị irè yana ụzọ nchọpụta ziri ezi.

2.1 Vektọ nnyefe na ụkpụrụ nnyefe obodo

A na-ebutekarị nje Dengue site naAedes aegypti na Aedes albopictusanwụnta. N'ime ụdị vektọ ndị a, a maara Aedes aegypti dị ka vektọ nnyefe kachasị mkpa, nke a na-amata site na "ike mmadụ ime mgbanwe" dị elu na nkesa sara mbara na gburugburu obodo ndị dị n'ebe okpomọkụ na nke dị n'okpuru okpomọkụ. N'adịghị ka vektọ anwụnta ndị ọzọ nke nje arboviral, Aedes aegypti na-egosipụta njirimara ndị a dị mkpa na-efe efe:

-Mmasị maka ịzụlite ụmụ mmadụ n'ebe mmadụ bi (dịka ọmụmaatụ, akpa nchekwa mmiri, taya a tụfuru)

-Ọbara mmadụ dị ike dịka isi iyi nri

-Ụzọ iri nri ehihie

Àgwà ndị a na-akọwa dengue dị ka ihe a na-ahụkarị"ọrịa na-efe efe n'obodo ukwu,"ebe arụmọrụ mbufe dị elu nke ukwuu n'ebe ndị mmadụ bi na ya. Ọmụmụ ihe ndị metụtara WHO egosila na n'obodo ukwu dị oke njupụta, mmụba ugboro ole anwụnta na-akpakọrịta na mmadụ nwere ike ịbawanye ọnụọgụ ọmụmụ (R₀) nke DENV nke ukwuu, si otú a na-eme ka mgbasa nke ọrịa na-efe efe dịkwuo ngwa ngwa [2].

2.2 Usoro Mgbasa Ụwa na Ihe Ndị Na-akpata Ya

Dịka akụkọ WHO si kwuo, ọnụọgụgụ ndị ọrịa dengue a kọrọ n'ụwa niile amụbaala nke ukwuu n'ime afọ iri abụọ gara aga [1,3]. Ihe ndị a jikọtara ọnụ na-akpata mmụba a:

(1) Mgbanwe Ihu Igwe: Ọkụkọ okpomọkụ ụwa na-arị elu abụghị naanị na ọ na-eme ka ebe obibi kwesịrị ekwesị maka nje anwụnta gbasaa kamakwa ọ na-ebelata oge mmalite nke DENV n'ime ụlọ anwụnta ahụ, si otú a na-eme ka arụmọrụ mbufe dịkwuo mma. WHO akwadola mgbanwe ndị sitere na ihu igwe na njupụta anwụnta dịka ihe na-ebu amụma a pụrụ ịtụkwasị obi nke ọrịa dengue.

(2) Mmepe Obodo: Mgbasawanye obodo ngwa ngwa na nke a na-emeghị atụmatụ emeela ka ebe obibi dị ukwuu maka ndị na-efe efe anwụnta, ebe mmụba nke ọnụ ọgụgụ mmadụ emeela ka usoro nnyefe DENV sikwuo ike.

(3) Mmegharị Ọnụọgụgụ Mmadụ Nile: Njem na azụmaahịa mba ụwa emeela ka nnyefe DENV ngwa ngwa na-agafe ókèala, na-akwalite mgbanwe site na ikpe ndị ebubatara gaa na mbufe mpaghara na-aga n'ihu. Data nlekota WHO na-egosi na n'etiti 2010 na 2021, United States kọrọ ikpe dengue 7,528 metụtara njem, nke 3,135 chọrọ ụlọ ọgwụ na 19 butere ọnwụ.

(4) Mgbasa nkesa Vektọ: N'ụwa niile, oke ala nke Aedes aegypti na Aedes albopictus na-aga n'ihu na-agbasa, ebe anwụnta Aedes na-etolite n'ọtụtụ akụkụ nke Europe. N'ihi ya, dengue agbanweela site na ọrịa na-efe efe nke mpaghara ruo n'ihe iyi egwu ahụike ọha na eze zuru ụwa ọnụ.

2.3 Usoro nkesa na mbugharị ọrịa site na ọtụtụ ụdị Serotype

Nje Dengue nwere ụdị serotypes anọ dị iche iche nke antigen (DENV-1 ruo DENV-4). Nje nwere otu ụdị serotype na-enye nchebe ogologo oge megide ụdị serotype ahụ mana naanị nchebe nwa oge na nke akụkụ megide ụdị serotypes atọ ndị ọzọ. Ndị mmadụ n'ozuzu ha na-enwe ike ibute DENV n'ozuzu ha, naanị obere ndị bu ọrịa na-ebute ọrịa ahụike [2].

N'ógbè ndị a na-ahụkarị, ọtụtụ ụdị DENV na-agbasakarị n'otu oge, nke na-eme ka ndị mmadụ nwee ike ibute ọtụtụ ọrịa dengue n'oge ndụ ha niile. Ọmụmụ ihe gbasara ọrịa WHO achọpụtala na njikọta nke ụdị dị iche iche dịka isi ihe na-akpata ọrịa dengue n'oge ụfọdụ [1].

2.4 Mmụba nke Ọrịa nke Abụọ na Mmụba nke Dabere na Ọgwụ Mgbochi

Ihe dị oke egwu na pụrụ iche na ọrịa dengue bụmmụba dabere na antibody (ADE)N'oge ọrịa nke abụọ nwere ụdị serotype DENV dị iche iche, ọgwụ mgbochi ndị na-anaghị egbochi nje na-emepụta n'oge ọrịa mbụ na-eme ka nje virus banye na monocytes na macrophages, si otú a na-eme ka nje virus megharịa ngwa ngwa. WHO ghọtara usoro a nke ọma dị ka ihe dị mkpa na-akpata ọrịa dengue siri ike, gụnyere ọrịa dengue hemorrhagic fever na ọrịa dengue shock syndrome [1].

Ndekọ gbasara ọrịa nke WHO na-egosi mgbe niile na ndị nwere ọrịa dengue nke abụọ nwere nnukwu ihe ize ndụ nke ibute ọrịa siri ike ma e jiri ya tụnyere ndị nwere ọrịa mbụ - ihe dị oke mkpa maka nlekota ọrịa na njikwa ahụike. Ọ dị mkpa ịmara na ọ bụ ezie na ihe egwu nke ọrịa siri ike na-abawanye n'oge ọrịa nke abụọ, ọrịa nke nwere serotype DENV ọ bụla nwere ike ịga n'ihu ruo nnukwu dengue [1].

2.5 Ngosipụta Ahụike Na-abụghị Nkọwapụta na Ihe Ize Ndụ nke Nchọpụta Nhiehie

Ihe mgbaàmà ọrịa dengue abụghị nke a kapịrị ọnụ, ọkachasị n'oge mmalite nke ọrịa, na-adakọkarị na nke ọrịa nje ndị ọzọ anwụnta na-ebute (dịka ọmụmaatụ, nje chikungunya na Zika) yana ụfọdụ ọrịa iku ume. Atụmatụ WHO na-egosi na 40-80% nke ọrịa DENV enweghị ihe mgbaàmà [3].

Ihe ngosi ahụike nkịtị gụnyere:

- Ahụ ọkụ dị oke njọ (ọ na-adịgide ruo ụbọchị 2-7, nke nwere ike ịbụ ugboro abụọ)

-Isi ọwụwa siri ike na mgbu retro-orbital (ihe mgbu n'azụ anya)

-Mgbu akwara na nkwonkwo (nke a na-akpọkarị "ahụ ọkụ ọkpụkpụ gbajiri agbaji")

- Mkpụcha akpụkpọ ahụ ma ọ bụ maculopapular

- Mpụta ọbara ọgbụgba dị obere (dịka ọmụmaatụ, ecchymosis, epistaxis, ọbara ọgbụgba gingival)

A na-ekewa ọrịa dengue nke na-egosi ihe mgbaàmà n'ime usoro atọ dị iche iche: usoro ahụ ọkụ, usoro dị oke mkpa, na usoro mgbake. Ihe dị ka pasent 5 nke ndị ọrịa nwere mgbaàmà na-aga n'ihu na nnukwu ọrịa dengue. N'ihi enweghị njirimara ahụike kpọmkwem, nchọpụta dabere naanị na mgbaàmà ahụike na-esiri ike, nke na-eme ka ohere nke nchọpụtahie na obere nchọpụta ọrịa dịkwuo elu. WHO na-emesi ike nke ọma na nchọpụta ahụike naanị ezughi oke iji hụ na izi ezi, na-eme ka nkwenye ụlọ nyocha dị mkpa [1].

 Isi ihe atọ sitere n'aka WHO "Nnwale ụlọ nyocha maka nje Dengue: Nduzi nwa oge, Eprel 2025"

Na Eprel 2025, Òtù Ahụ Ike Ụwa wepụtara ntuziaka nwa oge emelitere maka nnwale ụlọ nyocha maka DENV, na-enye nduzi teknụzụ nwere ikike maka nchọpụta dengue zuru ụwa ọnụ. Ntuziaka a na-ejikọta ihe akaebe kachasị ọhụrụ na nnwale ụlọ nyocha dengue n'ihe gbasara mberede dengue zuru ụwa ọnụ na-aga n'ihu ma na-enye ndụmọdụ bara uru nke ahaziri maka ebe nwere ọkwa akụrụngwa dị iche iche.

3.1 Ụkpụrụ Ndị Dị Mkpa nke Atụmatụ Nnwale

Ntuziaka a na-emesi ike na nchọpụta ọrịa dengue ga-agbaso usoro nnwale ejikọtara ọnụ nke nwere ọtụtụ akara dabere na ọkwa ọrịa [1]. Ebe ọ bụ na enweghị usoro nchọpụta zuru ụwa ọnụ, a ga-eme ka usoro nnwale kwekọọ na ọnọdụ ọrịa mpaghara, na-eburu n'uche ihe ndị a dị mkpa [1]:

-Ọkwa ọrịa: Ọnụọgụ ụbọchị mgbe ihe mgbaàmà ahụ malitere na-ekpebi usoro nnwale kacha mma

-Ụdị ihe atụ: Ọbara zuru oke, plasma, ma ọ bụ serum maka nchọpụta DENV

-Ọrịa ọrịa mpaghara: Ụdị DENV serotypes na-agbasa n'ógbè ahụ na mgbasa ozi nke arboviruses ndị ọzọ

-Ihe ize ndụ nke ọrịa arbovirus: Na mpaghara ndị nwere mgbasa ọrịa arbovirus na-agbakọ ọnụ, a ga-atụle nnwale multiplex iji mata ọdịiche dị n'etiti nje dị iche iche.

3.2 Atụmatụ Nnwale Dabere na Ogbo

Dịka ntuziaka WHO si dị, nnwale ụlọ nyocha dengue kwesịrị ịgbaso oge doro anya dabere na ọkwa ọrịa [1,2]:

(1) Nnwale Oge Dị Oke Ọsọ (≤ ụbọchị 7 mgbe mmalite gasịrị)

-Nnwale Asịd Nuklia (Nnwale Molecular): Ntugharị ntụgharị-polymerase chain reverse (RT-PCR) na usoro molekul ndị ọzọ na-achọpụta DENV RNA nke nwere nnukwu mmetụta.

-Nnwale Antigen: Nchọpụta antigen NS1, nke a na-achọpụta n'ime ụbọchị 1-3 mgbe mmalite.

N'oge oke ọrịa ahụ, ọkwa viremia dị elu, nnwale nucleic acid na antigen na-enweta mmetụta kachasị mma.

(2) Nnwale Oge Mgbake (≥ ụbọchị 4 mgbe mmalite gasịrị)

-Nnwale Serological: A na-achọpụtakarị ọgwụ mgbochi IgM n'ụbọchị nke anọ mgbe mmalite.

-N'ọtụtụ oge, ọgwụ mgbochi IgM na-adịru ụbọchị 14-20, n'ọnọdụ ụfọdụkwa, ntachi obi nwere ike ịdịru ruo ụbọchị 90.

Nnwale IgG nwere obere uru maka nchọpụta ọrịa dengue dị oke njọ n'ihi ọgwụ mgbochi nwere ike ime ka mmadụ na-emegharị ahụ site na ọrịa flavivirus ma ọ bụ ịgba ọgwụ mgbochi mbụ.

(3) Algọridim Nchọpụta Ikpe A Na-enyo Echere

Ntuziaka a gụnyere usoro nchọpụta maka ndị a na-enyo enyo na ha nwere ọrịa dengue, na-atụ aro ụzọ nnwale kwesịrị ekwesị dabere na ụbọchị mgbe ihe mgbaàmà gasịrị: Nnwale antigen NS1 na nnwale nucleic acid bụ ụzọ kachasị mma n'oge mmalite, ebe nnwale serological bụ ụzọ kachasị mma n'oge ikpeazụ.

3.3 Usoro ule Nyocha na Nhọrọ arụmọrụ

Dịka WHO si kwuo, nyocha usoro nke arụmọrụ na ọnọdụ ndị metụtara nnwale dengue dị iche iche bụ ndị a:

Aro anọ maka nchọpụta ọrịa Dengue site na ihe atụ

Iji kwado mgbochi na njikwa dengue, Macro & Micro-Test na-enye ọrụ nyocha agbakwunyere nke na-ekpuchi nyocha ngwa ngwa, nkwenye molekul, na nlekota genomic, na-egbo mkpa dị iche iche n'ofe ọkwa njikwa ọrịa ahụ.

4.1 Ihe atụ nke 1: Nnyocha ngwa ngwa na nlekota ezubere iche

Ọ dabara na ụlọọgwụ ahụ ọkụ, ụlọọgwụ ahụike mbụ, nyocha obodo na-efe efe, na mgbochi mgbochi ọdụ ụgbọ mmiri/ókèala.

-Nnwale Ngwa Ngwa nke Ọrịa Dengue NS1 Antigen: Na-achọpụta ọrịa mbụ (ụbọchị 1-3 mgbe mmalite gasịrị) yana nsonaazụ nkeji iri na ise maka nnwale ngwa ngwa.

-Nnwale Mgbochi Ọrịa IgM/IgG nke nje Dengue: Na-amata ọrịa ndị bụ isi na nke abụọ iji chọpụta ihe egwu dị ukwuu nke ọrịa ahụ.

-Nnwale Ngwa ngwa nke nje Dengue NS1 Antigen + IgM/IgG: Na-achọpụta antigen na antibodies n'otu oge maka nchọpụta zuru oke.

-Nnwale Ọrịa Chikungunya IgM/IgG Antibody: Na-eme ka nchọpụta ọrịa dị iche iche na dengue mata nje ndị na-akpata ọrịa nke ọma.

4.2 Ihe atụ nke 2: Nchọpụta nke ọma na Mmeghachi omume mberede

-Ngwa Nchọpụta Acid Nucleic Virus I/II/II/IV nke Dengue Virus: Na-achọpụta ma na-ekewa ụdị serotypes anọ (oke nchọpụta 500 kwa mL) maka ịchọpụta ọrịa ahụ.

-Ngwa PCR nke e ji Lyophilized Dengue Virus PCR mee: Enwere ike ibuga ya n'ọnọdụ okpomọkụ dị n'ime ụlọ, nke dabara adaba maka ebe ndị nwere oke akụrụngwa na ọrịa mberede.

-Dengue/Zika/Chikungunya Multiplex Real-Time PCR Kit: Na-achọpụta nje arbovirus atọ n'otu oge maka nchọpụta dị iche iche dị irè na ọrịa ndị siri ike.

Ihe ndị a niile dị n'elu kwekọrọ na Sistemụ AIO 800 nke nwere usoro Sample-to-Aswer zuru oke, na-ebelata ọrụ aka na mmetọ, ma na-eme ka arụmọrụ na nchekwa bio dịkwuo mma.

4.3 Ihe atụ nke 3: Nnyocha nke Genomic na Nnyocha nke usoro ọmụmụ nje

Ọ dabara na ụlọ nyocha mba, ụlọ nyocha ahụike ọha na eze, nke kwekọrọ na ọnọdụ WHO nke NGS.

Ngwọta nlekota genomic nke Macro & Micro-Test na-akwado usoro genom dum maka nchọpụta nje, nkọwapụta usoro nnyefe, nlekota mgbanwe, na mgbanwe atụmatụ ọgwụ mgbochi. Ha na-akwado usoro ọrụ aka/akpaaka, imeziwanye mmepụta na mmepụtagharị, na-enye ụlọ nyocha ohere ịkwalite site na nnwale oge niile gaa na nlekota dị elu, dịka WHO siri kwuo na ịkwalite nlekota evolushọn nje si dị.

4.4 Uru nke Ngwọta Agbakwunyere

Nnwale Macro & Micro-na-enye ngwọta nchọpụta zuru oke maka nchọpụta arbovirus, na-akwado ọkwa ọ bụla nke njikwa ọrịa: ngwaọrụ nyocha ngwa ngwa maka ntọala nlekọta ahụike n'ihu, nkwenye molekul maka nchọpụta ziri ezi, na ikike nyocha mkpụrụ ndụ ihe nketa zuru oke maka nlekota ọrịa. Site na nnwale arụmọrụ dị elu, usoro ọrụ na-agbanwe agbanwe, na ikpo okwu dị njikere na akpaaka, ngwọta ndị a na-enye ụlọ nyocha na sistemụ ahụike ọha ike iji mee ka nkwadebe na nzaghachi sie ike maka ihe iyi egwu arbovirus na-apụta n'ụwa niile.

Ntụaka

[1] Òtù Ahụike Ụwa. Nnwale Ụlọ Nyocha maka Ọrịa Dengue: Nduzi Nwa Oge, Eprel 2025. Geneva: Òtù Ahụike Ụwa; 2025.

[2] Òtù Ndụmọdụ Nkà na Ụzụ nke WHO Global Arbovirus Initiative. Ime Ka Njikere na Mmeghachi Omume Dị Ike n'Ụwa Nile Maka Ihe Iyi Egwu Ọrịa Arbovirus: Oku Maka Ihe. Lancet Infect Dis. 2026;26(1):15-17.

[3] Njem Nlereanya Lancet. Imeri Nsogbu nke Nchọpụta Ọrịa Dengue. Njem Nlereanya Lancet. 2025;6(7):101190.